لجبازی کودکان پدیدهای طبیعی و نسبتاً شایع در روند رشد روانی آنان است. بسیاری از والدین در سنین مختلف کودک با رفتارهایی روبهرو میشوند که نشاندهنده نوعی پافشاری، مقاومت یا مخالفت با خواستههای والدین است. در نگاه اول، این رفتارها ممکن است آزاردهنده و نگرانکننده به نظر برسند، اما شناخت علل و شیوههای درست برخورد با آنها، میتواند نقش مهمی در تربیت صحیح کودک و ایجاد رابطهای سالم و مؤثر بین والد و فرزند داشته باشد. در ادامه این مقاله ما به بررسی علل و راهکار مواجهه با لجبازی کودکان می پردازیم همراه ما باشید.
لجبازی در کودکان
لجبازی نوعی رفتار مقاومتی است که کودک از طریق آن میخواهد استقلال، خواستهها و احساسات خود را بیان کند. این رفتار بیشتر در سنین 2 تا 6 سالگی بروز مییابد، زمانی که کودک در حال کشف هویت و حدود اختیارات خود است. در این دوره، کودک میخواهد نشان دهد که میتواند تصمیمگیری کند و نیاز به آزادی در انتخاب و انجام امور دارد. لجبازی در این سن، بخشی از تلاش کودک برای آزمودن قدرت تأثیرگذاری بر محیط اطراف و سنجش واکنش بزرگترهاست.
لجبازی لزوماً نشانهای از نافرمانی یا بیادبی نیست، بلکه میتواند ابزاری برای ابراز خود یا واکنشی به احساس نادیده گرفته شدن باشد. گاهی کودک با بیان مخالفت خود، در واقع میخواهد احساسات پنهانش مثل خشم، ناامیدی یا اضطراب را مطرح کند، اما چون هنوز توانایی کافی برای بیان کلامی احساسات ندارد، آنها را از طریق رفتارهای مقاومتی نشان میدهد. به همین دلیل، توجه به معنای پنهان پشت لجبازی و درک دلایل آن، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
دلایل لجبازی کودک
لجبازی کودک میتواند دلایل مختلفی داشته باشد که از ویژگیهای رشدی او، نیازهای هیجانی یا شرایط محیطی ناشی میشوند. درک صحیح این دلایل به والدین کمک میکند تا با دیدی واقعبینانهتر به رفتار کودک نگاه کرده و واکنشهای مناسبی نشان دهند. از جمله این دلایل عبارتند از :
- نیاز به استقلال: کودک در حال یادگیری استقلال و تجربه کنترل بر زندگی خود است.
- جلب توجه: گاهی کودک با لجبازی تلاش میکند توجه والدین را به خود جلب کند.
- الگوبرداری: اگر یکی از والدین یا اطرافیان رفتاری لجبازانه داشته باشند، کودک نیز از آنها تقلید میکند.
- احساس ناامنی یا اضطراب: در شرایط استرسزا، کودک ممکن است با رفتارهای لجبازانه واکنش نشان دهد.
- نبود چارچوب مشخص: نبود قوانین مشخص در خانه باعث سردرگمی کودک و بروز رفتارهای مقاومتی میشود.
روشهای صحیح برخورد با کودک لجباز
رفتار با کودک لجباز نیازمند دیدگاهی آگاهانه، صبوری و بهکارگیری روشهای تربیتی مؤثر است. والدین میتوانند با بهرهگیری از راهکارهای زیر، تعامل بهتری با فرزند خود برقرار کنند و به تدریج از میزان رفتارهای لجبازانه بکاهند. بهترین روش های برخورد با لجبازی کودک عبارتند از:
- حفظ آرامش: والدین باید در مواجهه با لجبازی کودک خونسردی خود را حفظ کنند. فریاد زدن یا واکنش هیجانی فقط تنش را بیشتر میکند و الگوی نامناسبی به کودک منتقل مینماید. اگر والدین بتوانند در زمان بروز رفتار منفی، بدون خشونت و با صدایی آرام و قاطع صحبت کنند، کودک نیز بهمرور از این رفتار الگوبرداری کرده و یاد میگیرد چگونه احساسات خود را کنترل کند.
- گوش دادن فعال: گاهی کودک فقط میخواهد شنیده شود. با برقراری ارتباط چشمی، تأیید احساسات او و شنیدن حرفهایش، کودک حس ارزشمند بودن پیدا میکند و از مقاومتش کاسته میشود. والدین باید سعی کنند نه تنها به کلمات، بلکه به لحن، حالات چهره و زبان بدن کودک نیز توجه کنند تا پیامهای غیرکلامی او را نیز دریابند.
- تعیین مرزهای مشخص و قابل فهم: قوانین خانه باید روشن، ثابت و متناسب با سن کودک باشند. این چارچوبها به کودک احساس امنیت و پیشبینیپذیری میدهند و موجب کاهش رفتارهای لجبازانه میشوند. همچنین، ثبات در اجرای قوانین و پیامدهای آنها (نه تغییر مداوم) به کودک نشان میدهد که هر رفتار نتیجهای دارد.
- استفاده از انتخابهای محدود: بهجای صدور فرمان مستقیم، به کودک دو یا سه انتخاب محدود و قابلقبول بدهید. این کار هم حس کنترل به او میدهد و هم باعث همکاری بیشتر میشود. مثلاً بهجای گفتن “همین حالا برو مسواک بزن”، میتوان گفت: “ترجیح میدی قبل از مسواک زدن کتاب بخونی یا بعدش؟” این نوع بیان، درگیری را کاهش میدهد.
- تقویت رفتارهای مثبت: هر زمان که کودک رفتار مناسب و همکاریآمیز نشان داد، باید بلافاصله با تحسین، نوازش یا پاداشی کوچک تقویت شود تا بداند این رفتارها نتیجهی مثبت دارند. نکته مهم آن است که تقویت باید بلافاصله پس از رفتار مثبت انجام شود تا کودک ارتباط بین عمل خود و پاداش را درک کند.
- پرهیز از بحث و جدل: وارد شدن به مجادله با کودک، باعث میشود او بیشتر در موضع مخالفت باقی بماند. والدین باید در مواقع بحرانی با حفظ قاطعیت، ولی بدون بحث، موضوع را مدیریت کنند. سکوت مؤثر، تغییر موضوع، یا تعیین زمانی دیگر برای صحبت میتواند مانع از تشدید درگیری شود.
- الگوسازی: رفتارهای مناسب را خود والدین باید در عمل نشان دهند، زیرا کودکان بیش از آنکه با گفتهها تربیت شوند، با دیدهها و تجربههایشان شکل میگیرند. وقتی کودک ببیند والدین در برابر فشارها و اختلافنظرها آرام، منطقی و با احترام عمل میکنند، او نیز تدریجاً این الگوها را درونی میسازد.
اشتباهات رایج والدین در مواجهه با لجبازی کودک
برخورد نادرست با لجبازی کودک میتواند نه تنها نتیجه معکوس داشته باشد، بلکه موجب تقویت و تثبیت این رفتار نیز بشود. برخی از واکنشهایی که از سوی والدین معمولاً با نیت اصلاح رفتار کودک انجام میشود، در عمل باعث پیچیدهتر شدن مشکل و شکلگیری الگوهای رفتاری ناسالم در کودک میگردد.
شناخت این اشتباهات، گامی مهم در پیشگیری از تشدید رفتارهای منفی است. از جمله این اشتباهات عبارتند از:
- تنبیه فیزیکی یا کلامی: این کار نه تنها مؤثر نیست، بلکه میتواند به آسیبهای روانی منجر شود.
- نادیده گرفتن کامل احساسات کودک: بیتوجهی به احساسات کودک میتواند باعث افزایش مقاومت او شود.
- تسلیم شدن سریع: اگر والدین در برابر هر رفتار لجبازانه تسلیم شوند، کودک این رفتار را مؤثر میبیند و آن را تکرار خواهد کرد.
- تهدیدهای مکرر بدون عمل: تهدیدهای بینتیجه، اقتدار والدین را زیر سؤال میبرد و به بینظمی رفتاری دامن میزند.
نتیجهگیری
لجبازی کودکان بخشی طبیعی از فرآیند رشد آنهاست و به خودی خود نگرانکننده نیست، مگر آنکه نادیده گرفته شود یا با واکنشهای نادرست تقویت گردد. والدین میتوانند با شناخت دلایل این رفتار، حفظ آرامش، بهکارگیری روشهای صحیح تربیتی و ارتباط مؤثر، هم به کاهش رفتارهای لجبازانه کمک کنند و هم بستر مناسبی برای رشد سالم روانی و اجتماعی فرزند خود فراهم سازند. در نهایت، تربیت کودک نیازمند صبر، آگاهی و مهارت است، و هرگونه تغییر پایدار رفتاری از دل ارتباطی صمیمی و مبتنی بر درک متقابل شکل میگیرد.
