دوست یابی برای کودک فقط یک سرگرمی نیست، بخشی از مسیر رشد اجتماعی اوست؛ همان جایی که یاد میگیرد گفتگو کند، نوبت را رعایت کند، اختلاف را حل کند، حد و مرز بگذارد و احساساتش را بیان کند. با این حال، خیلی از والدین در برابر ارتباط های کودک دو حس همزمان دارند: از یک طرف میخواهند فرزندشان شاد و پذیرفته شده باشد، از طرف دیگر نگران آسیب، تاثیر همسالان، یا تجربه های ناخوشایند هستند. این نگرانی طبیعی است، اما اگر به کنترل شدید تبدیل شود، کودک را از تمرین زندگی واقعی دور میکند. موضوع این نیست که کودک رها شود یا هر رابطه ای را بی چون و چرا بپذیرد؛ موضوع این است که تقویت مهارت دوست یابی کودک با یک نظارت هوشمندانه انجام شود، نه با زندانی کردن کودک در خانه یا قطع کردن ارتباط های سالم. کودکی که فرصت تعامل ندارد، در ظاهر امن تر به نظر میرسد، اما در عمل دیرتر مهارت های اجتماعی را یاد میگیرد و در موقعیت های بعدی زندگی، از مدرسه تا دانشگاه و محیط کار، فشار بیشتری تحمل میکند. وقتی والدین نقش راهنما را درست بازی کنند، کودک هم تجربه میگیرد و هم احساس امنیت دارد؛ یعنی هم میتواند دوست انتخاب کند و هم بلد میشود اگر رابطه ای ناسالم شد، آن را مدیریت کند. نکته مهم این است که کودک باید فرصت ارتباط داشته باشد تا کم کم یاد بگیرد چگونه وارد جمع شود، چطور حرف بزند، چطور نه بگوید و چطور اختلاف را بدون دعوا حل کند. اینها با نصیحت طولانی یادگرفتنی نیست، با تجربه و همراهی درست ساخته میشود. در این مقاله از سایت دکتر شهین سعیدی فر به نحوه ی تقویت مهارت دوست یابی کودک از طریق والدین می پردازیم، همراه ما باشید.
تقویت مهارت دوست یابی کودک با نظارت والدین بدون کنترل افراطی
نظارت والدین زمانی مفید است که شبیه چراغ راهنما عمل کند، نه شبیه دیوار. کودک برای ساختن رابطه، نیاز به آزادی در حد سن و تجربه اش دارد، اما این آزادی باید کنار آموزش و مشاهده دقیق باشد. اگر والدین فقط دستور بدهند با کی دوست باشد و با کی نه، کودک ممکن است در ظاهر اطاعت کند اما در واقعیت، ارتباط هایش را پنهان کند. در مقابل، وقتی والدین با پرسش های ساده و گفتگوی منظم همراهی میکنند، کودک هم احساس احترام میکند و هم یاد میگیرد رابطه را تحلیل کند. مثلا به جای اینکه بگویید با فلانی قطع کن، میتوانید درباره حس کودک بعد از بازی یا گفتگو بپرسید: وقتی کنارش بودی حالت خوب بود یا مضطرب شدی؟ به نظرت رفتار دوستت منصفانه بود؟
اگر دوباره تکرار شد چه کار میکنی؟ همین گفتگوهای کوتاه، پایه تقویت مهارت دوست یابی کودک است، چون کودک را وارد فکر کردن و تصمیم گرفتن میکند. نظارت درست یعنی شناخت محیط های ارتباطی کودک؛ مدرسه، کلاس ورزشی، پارک، خانه دوستان و جمع های فامیلی. شما لازم نیست همیشه بالای سر کودک باشید، اما لازم است بدانید کودک کجا وقت میگذراند، با چه کسانی است و قواعد کلی خانه چیست. اگر کودک کوچک تر است، همراهی شما در شروع ارتباط و بازی طبیعی است. اگر بزرگ تر است، بهتر است روی گفتگوی بعد از تجربه تمرکز کنید نه روی کنترل لحظه به لحظه. این تعادل کمک میکند کودک هم تجربه کند و هم بداند اگر مسئله ای پیش آمد، والدینش پشت او هستند، نه روبه روی او.
نکته : چند کار ساده که نظارت را مؤثرتر میکند:
- قانون های روشن و کوتاه بگذارید: زمان بازی، محل رفت و آمد، و حد و مرز رفتاری
- با کودک درباره رفتارها حرف بزنید نه درباره برچسب زدن به آدم ها
- اگر لازم شد دخالت کنید، هدف را آموزش بگذارید نه تنبیه و حذف کامل رابطه
- به کودک یاد بدهید سلام کند، معرفی کند، دعوت به بازی کند، و نه شنیدن را تحمل کند
تقویت مهارت دوست یابی کودک با مدیریت ترس والدین
ترس والدین معمولا از تجربه های شخصی، خبرهای نگران کننده، یا نگرانی از قضاوت اطرافیان می آید. اما اگر ترس تبدیل به سیاست تربیتی شود، کودک پیام میگیرد که دنیا جای خطرناکی است و من توان مدیریت آن را ندارم. این پیام به مرور روی اعتماد اجتماعی کودک اثر میگذارد. راه بهتر این است که ترس را تبدیل به اقدام عملی کنید. یعنی به جای ممنوعیت کلی، چهارچوب بسازید. برای نمونه، زمان و مکان بازی مشخص باشد، مرزهای بدنی و کلامی آموزش داده شود، و کودک بداند در چه موقعیت هایی باید به شما خبر بدهد. این یعنی هم امنیت دارید و هم تمرین واقعی را از کودک نمیگیرید. در همین مسیر، تقویت مهارت دوست یابی کودک به معنی آموزش انتخاب دوست هم هست؛ انتخابی که بر اساس احترام متقابل، احساس آرامش و رفتار منصفانه شکل میگیرد. خیلی از والدین وقتی میترسند، ناخودآگاه کودک را از تجربه دور میکنند، در حالی که بهتر است کودک را مجهز کنید. یکی از بهترین کارها این است که به کودک واژه بدهید تا تجربه اش را دقیق بگوید. خیلی از کودکان وقتی اذیت میشوند، فقط میگویند بد بود یا دعوا شد. اگر به کودک کمک کنید احساسش را نام گذاری کند، بهتر میتواند موقعیت را توضیح بدهد و کمک بگیرد. نقش بازی کوتاه در خانه هم اثر زیادی دارد: اگر کسی مسخره ات کرد چه میگویی؟ اگر کسی خواست وسایلت را بدون اجازه بردارد چه میکنی؟ اگر دوستت گفت راز بدی را نگه دار چه جواب میدهی؟ این تمرین ها ترس را کم میکند و کودک را آماده میسازد.
چند اقدام عملی برای کم کردن ترس و بیشتر کردن امنیت :
- قانون خبر دادن را تمرین کنید: کودک بداند چه چیزهایی را باید سریع به شما بگوید
- حریم بدن و حریم کلام را روشن کنید: چه شوخی هایی قابل قبول نیست
- موقعیت های ارتباطی را مرحله ای گسترش دهید: اول کوتاه و در محیط آشنا، بعد طولانی تر
- بعد از هر بازی یا مهمانی یک گفتگوی کوتاه داشته باشید، نه بازجویی و نه بی توجهی
پیامدهای محدود کردن ارتباطات کودکان در آینده
وقتی کودک فرصت رابطه را از دست بدهد، مشکل فقط همان دوران کودکی نیست. مهارت های اجتماعی مثل هر مهارت دیگری با تمرین ساخته میشود. کودکی که کمتر تعامل کرده، ممکن است در نوجوانی از جمع بترسد، در شروع گفتگو دستپاچه شود، یا برای دفاع از مرزهایش ابزار کافی نداشته باشد. در بزرگسالی هم اثر میگذارد: در دانشگاه، در محیط کار، در همکاری تیمی، در مذاکره و در مدیریت اختلاف ها. خیلی وقت ها چالش های شغلی ربط مستقیم به تخصص ندارد، بلکه به ارتباط، شنیدن، بیان خواسته و حل تعارض مربوط است. اگر پایه تقویت مهارت دوست یابی کودک در کودکی ضعیف بماند، فرد ممکن است در موقعیت های مهم یا بیش از حد عقب نشینی کند یا واکنش تند نشان بدهد، چون تجربه گفتگوی آرام و مرزبندی محترمانه را تمرین نکرده است. در روابط عاطفی و ازدواج هم همین الگو دیده میشود. کسی که در کودکی یاد نگرفته دوست انتخاب کند، رابطه سالم را تشخیص دهد یا نه گفتن را بدون احساس گناه تمرین کند، ممکن است در بزرگسالی وارد رابطه هایی شود که به او فشار می آورد. از طرف دیگر، کسی که از کودکی هر ارتباطی برایش کنترل شده، ممکن است در بزرگسالی یا از رابطه بترسد یا وابستگی شدید پیدا کند. اینجاست که نقش والدین روشن میشود: نه اینکه کودک را از همه دور کنند، بلکه اینکه در طول تجربه های واقعی، کنارش باشند تا تحلیل کردن، انتخاب کردن و تمام کردن رابطه ناسالم را یاد بگیرد. کودک وقتی این مسیر را قدم به قدم طی کند، در آینده هم رابطه های دوستانه و کاری پخته تری خواهد داشت و در تصمیم های بزرگ، کمتر تحت تاثیر فشار دیگران قرار میگیرد.
نشانه هایی که میگوید محدودیت زیاد دارد اثر میگذارد :
- کودک از شروع ارتباط میترسد یا زود عقب میکشد
- در جمع خیلی ساکت است یا برای جلب توجه رفتارش افراطی میشود
- نه گفتن بلد نیست و زود تحت فشار همسالان قرار میگیرد
- رابطه ها را یا خیلی وابسته ادامه میدهد یا ناگهانی قطع میکند
نتیجه گیری
هدف این نیست که کودک فقط دوست پیدا کند، هدف این است که دوست خوب را تشخیص دهد و دوست بودن را بلد باشد. تقویت مهارت دوست یابی کودک با ایجاد موقعیت های امن برای ارتباط، گفتگوی منظم درباره تجربه ها، آموزش مرزهای رفتاری و حمایت بدون کنترل افراطی نتیجه میدهد. والدین لازم نیست کودک را از تجربه دور کنند تا امنیت بسازند؛ امنیت واقعی زمانی شکل میگیرد که کودک در تجربه های واقعی مهارت بگیرد و بداند هر وقت نیاز داشت، میتواند روی همراهی شما حساب کند. وقتی کودک هم فرصت ارتباط داشته باشد و هم پشتش حمایت درست باشد، در آینده هم در دوستی ها، هم در کار و هم در ازدواج، انتخاب های سالم تری دارد و در برابر فشار دیگران محکم تر می ایستد.
